Απείρανθος

Τ’ Απεράθου είναι συνώνυ­μο του πολιτισµού. Σ' όποιο σημείο του Χωριού κι αν βρεθεί επισκέπτης του, νιώθει πως ο τόπος τούτος µε τη δραματική ένταση που τον χαρακτηρίζει, μεταπλάστηκε έτσι ώστε, παντού σε κάθε γωνιά του να δηλώνεται η ανθρώπινη παρουσία, η "αξόδευτη" ψυχική δύναµη των κατοίκων του, µορφοποιηµένη σε αισθητική έκφραση πολιτισµού που ταξιδεύ­ει ασταµάτητα στο χρόνο, στο παρελθόν και στο παρόν του.

Το φυσικό τοπίο, ο οικισµός και ο άνθρωπος ένα σύνολο πολιτισµού αξεχώριστο υπηρετούν τη ζωή σ' όλες τις εκδηλώσεις της µε τρόπο απέριττο και µοναδικό. Σ' οποιο­δήποτε καλντερίµι του Χωριού ν' ανηφορίσεις, από τη Φυροίστρα ως το Κατήφορο, για να χωθείς στα σπλάχνα του, συναντάς τα ιδιαίτερα σημάδια της κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής του και της ιστορίας των δώδεκα αιώνων του.

Τα στιαστά, οι ανεφανοί, τα εσωτερικά παράθυρα, τα βόρ­τα, οι εκκλησίες, τα πελεκητά μόρσα τοποθετηµένα περιµετρικά στις πόρτες και τα παράθυρα τονίζουν την ανθρώπι­νη παρουσία που τα δηµιούρ­γησε µε την απερίγραπτη τεχνική των απεραθιτών χτιστάδων.

Ξεκινάμε την προσπάθεια εμπλουτισμού του ιστοχώρου μας με θέματα ιστορίας του Χωριού, από την τραγικότερη ίσως σελίδα της: Τα γεγονότα του 1917. Οι διηγήσεις των παπούδων και των γιαγιάδων μας, ενδεχομένως είναι έντονα αποτυπωμένες στη μνήμη μας. Πόσοι, όμως, γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη ενενηντατόσα χρόνια πριν; Παρουσιάζουμε τρία εξαιρετικά κείμενα που το καθένα φωτίζει με το δικό του τρόπο τα ταραγμένα εκείνα χρόνια:

* Την ομιλία του Μιχάλη Ι. Φραγκίσκου, τότε κοινοτικού συμβούλου και μετέπειτα προέδρου του Χωριού, στην τελετή που διοργάνωσε η κοινότητα, ο Απεραθίτικος Σύλλογος και ο «Α.Π.Α.Σ. Τα Φανάρια», την πρώτη χρονιά της θητείας του Μανώλη Γλέζου ως κοινοτάρχη, αποτίοντας φόρο τιμής στα θύματα, ακριβώς εβδομήντα χρόνια μετά τη θυσία τους. Με στέρεο αφηγηματικό λόγο και τη συγκινησιακή φόρτιση του Απεραθίτη, εστιάζει στις ιστορικές στιγμές αλλά και στα μοιρολόγια και τα τραγούδια που ειπώθηκαν τότε.

* Τη μελέτη της ιστορικού, Λουκίας Βαρθαλίτου, που αναδεικνύει τις πηγές. Μέσα από επίσημα έγγραφα όπως ψηφίσματα, τελεσίγραφα και ανακοινωθέντα και με την απόσταση των δεκαετιών να καταλαγιάζει τα πάθη, τα συμβάντα αποκρυσταλώνονται με καθαρότητα και διαύγεια. Συγκλονίζει το ψήφισμα που έστειλαν οι Απεραθίτες στο βασιλιά Κωνσταντίνο  μετά την επάνοδό του το 1920, ακόμη και όσους διαφωνούν ενώ το απόσπασμα του Αντόνιο Γκράμσι εξηγεί γιατί η πολιτική συγκυρία δεν επαρκεί για την ερμηνεία των γεγονότων. 

* Τη μαρτυρία, τέλος, του αυτόπτη Δημήτρη Μπάκαλου, που στην τρυφερή ηλικία των έντεκα ετών είδε φίλους, γείτονες και συγχωριανούς να πέφτουν νεκροί πλάι του χαράσσοντας ανεξίτηλα την ψυχή του. Η αμεσότητα της διήγησής νοηματοδοτεί τα άλλα δύο κείμενα.

Συνολικά τα τρία κείμενα σε μορφή word.

Ομιλία του Μιχάλη Ι. Φραγκίσκου στην τελετή απότισης φόρου τιμής στα θύματα του 1917.

Όταν ξέσπασε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος την Ελλάδα κυβερνούσε ο προοδευτικός και ικανός πολιτικός Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο Βενιζέλος πίστευε ότι τα συμφέροντα της χώρας μας θα εξυπηρετούντο καλύτερα αν η Ελλάδα ετίθετο στο πλευρό των Αγγλογάλλων κι όχι των κεντρικών ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, άπο­ψη που διέφερε από εκείνη του βασιλιά Κωνσταντίνου.

Η διαφορά ανάμεσα στις δυο πολιτικές τοποθετήσεις υπήρξε τόσο έντονη ώστε προκάλεσε ρήξη και διχασμό όχι μόνο ανάμεσα στους πολιτικούς της εποχής αλλά και ανάμεσα στο λαό που χωρίστηκε πλέον σε δύο μερίδες, στους «βενιζελικούς» και στους «αντιβενιζελικούς». Ο Βενιζέλος αναγκάσθηκε να παραιτηθεί το 1915 και σχηματίσθηκε κυβέρνηση με τον Δημήτρη Γούναρη επικεφαλής. Αλλά οι Αγγλογάλλοι δεν ήταν δυνατό να αποδεχθούν μια φιλογερμανική πολιτική τοποθέτηση της Ελλάδας γιατί ήταν αντίθετη με τα συμφέ­ροντα τους και, κατά τον Βενιζέλο, με τα συμφέροντα της ίδιας της χώρας.

Μελέτη της ιστορικού Λουκίας Βαρθαλίτου, με τίτλο "Προσεγγίζοντας τα γεγονότα του ’17 στη Νάξο. Η υπόθεση Απεράθου".

Οι πολιτικές διαμάχες και οι διϊσταμένες απόψεις που τις συνοδεύουν και που εμφα­νίζονται να προέρχονται από τη σύγκρουση μεταξύ δύο πολιτικών προσωπικοτήτων, δεν είναι φαινόμενο δυσεύρετο στη νεώτερη ελληνική ιστορία. Το θέμα μου δεν έχει ερευνηθεί ιδιαίτερα, αν και είναι πολύ γνωστό μεταξύ των κατοίκων του νησιού, και είναι, νομίζω, ενδεικτικό για τα ήθη της κοινωνικοπολιτικής ιστορίας του τόπου μας. Το κύριο γεγονός που στο κείμενο αυτό πραγματεύομαι, περιγράφεται συνοπτικά στο ποίημα του ανώνυμου λαϊκού ποιητή:

«Στα εννιακόσα δεκαφτά στις δύο του (Γ)ενάρη
επαρατάχτηκ' ο στρατός απάνω στο Φανάρι 
και μας πυροβολούσανε σα νά ‘μεστα Βουργάροι.

Επαρατάχτηκ' ο στρατός πάνω στις Μαυρομοίρες 
ως κι  από τον Τριάκαθα μας ρίχνανε οβίδες.

Σαρανταπέντε βάλανε μέσα σε ένα λάκκο 
και ο Βασίλης του Μικέ ήτονε κάτω-κάτω».

Βρισκόμαστε στα 1916-1917. Είναι τα χρόνια που λαμβάνει τη μεγαλύτερη έκταση και γνωρίζει τη μεγαλύτερη ένταση ο Εθνικός Διχασμός, που γεννιέται και οξύνεται σαν αποτέλεσμα εσωτερικών και εξωτερικών αντιθέσεων που βρίσκονται σε μια διαρκή αλληλεπίδραση. Η Ευρώπη, διηρημένη από το 1904 σε δυο εχθρικά στρατόπεδα, προετοιμάζεται για τον πόλεμο. Τα δυο αντιμαχόμενα στρατόπεδα προσπαθούν να προσελκύσουν στο δικό τους στρατόπεδο τα μικρά κράτη, σαν δορυφόρους τους. Οι αντιθέσεις μεταξύ των ανεπτυγμένων κρατών, καθώς μεταφέρονται στον ελλαδικό χώρο, φορτώνουν με τα περιεχόμενα και τις σημασίες τους τις εσωτερικές αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από την αυτοβιογραφία του γιατρού, Δημήτρη Μπάκαλου, με τίτλο «Η εποχή μου», που κυκλοφόρησε το 1998 από τις «Εκδόσεις των Φίλων».

«Η επίδοση μου στο σχολείο επηρεάστηκε και από τη μακροχρόνια διακοπή των μαθημάτων λόγω της ταραγμένης, τότε, πολιτικής καταστάσεως που είχε ως αποτέλεσμα την λεγό­μενη «μάχη της Απειράνθου», που ήταν δολοφονία, αφού οι Απεραθίτες δεν έριξαν ούτε μια σφαίρα εναντίον των δολοφόνων τους. Στη λεγόμενη αυτή μάχη κινδύνευσε και ο γαμπρός μου και εγώ.

 Ήταν Δεκέμβριος του 1916. Οι Απεραθίτες, που ήσαν όλοι βασιλόφρονες, με την εξαίρεση δέκα-δώδεκα συγχωριανών τους, δεν θέλανε να αναγνωρίσουν την κυβέρνηση της Θεσσαλο­νίκης και νόμισαν ότι θα μπορούσαν να αντισταθούν. Πριν από τη μάχη είχε προηγηθεί η είσοδος ογδόντα χωροφυλάκων και στρα­τιωτών μέσα στο χωριό. Ο επικεφαλής τους ανθυπολοχαγός φοβήθηκε να χρησιμοποιήσει βία και αποχώρησε περιμένοντας ενισχύσεις. Τ’ Απεράθου είχε τότε περισσότερους από δύο χιλιά­δες κατοίκους και ο αξιωματικός πίστευε ότι η δύναμη που διέθε­τε δεν ήταν επαρκής για να επιβάλει την τάξη. Το χωριό, όμως, δεν είχε μόνο πολιτική σημασία, λόγω του Πρωτοπαπαδάκη, αλλά διέθετε και το σμιρίγλι (σμύριδα), που χρησιμοποιούσαν οι Αγγλογάλλοι για το καθάρισμα των κανονιών τους, και έπρεπε οπωσδήποτε να υποταχθεί.